Colmcille Logo White

6.1 Dùn Ad

San 6mh linn, b’ e Dùn Ad bunait cumhachd is prìomh ghearastan nan uachdaran ionadail – an Dàl Riata.

Tha a’ charraig mhòr seo na seasamh gu h-àrd air a’ Mhòine Mhòir is Abhainn Ad a’ snìomh shìos mu bonn.

Thadhail Calum Cille air rìgh Dhàl Riata aig Dùn Ad an uair a thàinig e gu Earra-Ghàidheal an toiseach. ’S dòcha gun do choinnich iad aig Dùn Ad.

Tadhail air a’ charraig far an robh gearastan muinntir Dhàl Riata. Faic lorgan coise a tha air an snaigheadh ann an cloich agus a dh’fhaodadh a bhith mar phàirt de dheas-ghnàth rìoghail a bha aca an uair a bhithte a’ cur rìghrean ùra nan dreuchd.

Goirid an dèidh dha a thighinn a dh’Earra-Ghàidheal, thathar ag ràdh gun do thadhail Calum Cille air Conall, rìgh Dhàl Riata, aig a phrìomh làrach.

’S iongantach mur e Dùn Ad am prìomh dhaingneach agus àite-cumhachd Chonaill agus tha e glè choltach gur ann an seo a thàinig Calum Cille.

Bha fearann aig an Dàl Riata sa cheàrnaidh ris an canar ceann a tuath Èirinn san là an-diugh agus ann an Earra-Ghàidheal.

Tha e glè choltach gun tug Conall cead do Chalum Cille manachainn a thogail air Eilean Ì agus gun do leig an fheadhainn a thàinig an dèidh Chonaill do Chalum Chille a lìonra a leudachadh gu eileanan eile air feadh Innse Gall.

Bha gearastan mòr Dhùn Ad air a thogail air carraig chreagach ag èirigh 60 meatair os cionn an fhearainn mun cuairt.

Bhon chnoc chithear an caladh aig a’ Chriònan, mu 3 mìle air falbh agus, taobh thall na mara, eileanan Dhiùra agus Sgarba. Tha e furasta faicinn carson a bha an t-àite ro-innleachdail seo air a chleachdadh agus air a leasachadh thar iomadh linn.

Bha an dùn air a leudachadh thar iomadh ghinealach – thòisich e mar dhùn beag anns an 4mh no an 5mh linn agus bhathar fhathast gu leasachadh san 8mh no an 9mh linn. Aig aon àm, bha tiughad de dheich meatairean sa bhalla.

Streap suas an cnoc agus lorgaidh tu dà lorg-choise snaighte sa chreig faisg air mullach a’ chnuic. Bha na lorgan seo air an cleachdadh ann an deas-ghnàthan coisrigidh rìghrean an Dàl Riata.

Tha lorg-coise snaighte ann an creig a tha a’ coimhead dhan àirde tuath. Tha lorg eile ann nach eil slàn. An uair a chuireadh rìgh a chas ann an lorg mar sin bha e mar chomharra gun robh e ga cheangal fhèin ris an fhearann. Aig an àm, bhathar dhan bheachd gun robh e na shamhla air aonadh eadar an rìgh agus ‘a’ bhan-dhia’ a bha a’ riochdachadh an fhearainn agus a thorrachais. An uair a chuireadh e a chas dhan chloich seo, bhiodh e cuideachd a’ coimhead thairis air an fhearann a bha e a’ dol a riaghladh thairis.

Tha ìomhaigh shnaighte de thorc faisg air làimh, nach eil uabhasach furasta fhaicinn a-nis, agus tha sgrìobhadh ann an ogham ann cuideachd – seann aibidil o àm thràth sna meadhan aoisean. Bha na litrichean mar sgrìoban sa chreig. Chan eil e soilleir dè tha na sgrìoban seo a’ ciallachadh ach tha iad a’ sealltainn gur e àite sònraichte a bha sa ghearastan, ’s gun robh e ceangailte ri daoine cumhachdach.

Tha a’ chlach a-nis fon talamh ach chithear mac-samhail dhith gus an tèid an snaigheadh air a’ chloich fhèin a dhìon.

’S dòcha gun robh a’ mhias a tha air a snaigheadh dhan chreig air a cleachdadh airson uisge a chumail an uair a bhithte a’ coileanadh seirbheisean coisrigidh.

Bhiodh an Dàl Riata a’ dèanamh sheudan agus obair-shnaighte cloiche eireachdail. Tha cladhadh arceòlasach a tha air an làrach seo air a thoirt am follais gun robh sluagh Dhàl Riata a’ malairt stuth ri daoine bho thìr mòr na Roinn Eòrpa. Lorg arcèolaichean cruinneachadh air leth de chrèadhadaireachd a thàinig dhan dùthaich bho mòr-thìr na h-Eòrpa. B’ e seo an cruinneachadh de chrèadhadaireachd a bu mhotha a chaidh a-riamh a lorg ann an dùthaich Cheilteach air costa an Iar na Roinn Eòrpa.

Bhiodh muinntir Dhàl Riata cuideachd a’ dèanamh an seudaireachd fhèin leithid bràistean agus prìneachan. Tha cladhadh arceòlach air lorg fhaighinn air na molltairean anns am bithte a’ dèanamh nan nithean prìseil seo.

Tha na nithean a bha air an lorg aig Dùn Ad a-nis air an cumail ann an Taigh-tasgaidh Chille Mhàrtainn agus ann an Taigh-tasgaidh Nàiseanta na h-Alba ann an Dùn Èideann.’

Tha e gu math coltach gun robh Earra-Ghàidheal air a thighinn fo bhuaidh a’ chreideimh Chrìosdail mus tàinig Calum Cille ann an 563. Tha na carraighean-cuimhne Crìosdail a’ dol air ais chun t-6mh linn.

Tha mòran chlachan snaighte Crìosdail tràth agus làraich co-cheangailte ri adhradh anns an sgìre.

Chithear iad ann an Eaglais Sgìre Chille MhàrtainnEaglais Sgìre Chille MhìcheilEaglais Chille Mhoire agus Eaglais na Cille.

  • 6.1 Dùn Ad

    San 6mh linn, b’ e Dùn Ad bunait cumhachd is prìomh ghearastan nan uachdaran ionadail – an Dàl Riata. Tha a’ charraig mhòr seo na seasamh gu h-àrd air a’ Mhòine Mhòir is Abhainn Ad a’ snìomh shìos mu bonn. Thadhail Calum Cille air rìgh Dhàl Riata aig Dùn Ad...

  • 6.2 Taigh-tasgaidh Chille Mhàrtainn

    Tha Taigh-tasgaidh Chille Mhàrtainn air a stèidheachadh ann an seann mhansa Eaglais Chille Mhàrtainn ann am meadhan baile Chille Mhàrtainn. Tha cruinneachadh iongantach is mìorbhaileach de 350 carragh-cuimhne àrsaidh ann an Gleann Chille Mhàrtainn, uile taobh a-staigh cearcall de shia mile bhon taigh-tasgaidh. Tha fìor dheagh eachdraidh tràth Chrìosdail aig an sgìre...

  • 6.3 Cladh Chille Mhàrtainn

    Tha 350 carragh-cuimhne àrsaidh ann an Gleann Chille Mhàrtainn. Tha na làraich sin – a tha a’ gabhail a-steach 150 carragh-cuimhne ro-eachdraidheil - taobh a-staigh cearcall de shia mile bho bhaile Chille Mhàrtainn. Ach bha àite cudromach aig a’ cheàrnaidh seo ann an dualchas tràth Crìosdail na h-Alba. B’ ann...

  • 6.4 Eaglais agus Cladh na Cille

    Tha Eaglais na Cille shuas air rubha a tha a’ dol a-mach air bruaichean siar Loch Suain. Tha an eaglais a’ dol air ais chun 13mh linn ach thathar dhan bheachd gun do thòisich daoine ag adhradh an seo san 8mh linn. Dìreach mar le Eaglais Chille Mhoire air taobh eile Loch...

  • 6.5 Eaglais Chille Mhoire

    Tha eaglais Naomh Moire ann an Cille Mhoire air taobh sear Loch Suain. Tha Kilmory sa Bheurla a’ ciallachadh Cille Mhoire no Eaglais an Naomh Moire. Tha deagh sheallaidhean bhuaipe a-null gu eileanan Ìle is Dhiùra. Chaidh a togail sa chiad leth den 13mh linn agus tha cruinneachadh de leacan-uaighe...

  • 6.6 Eaglais agus Uamh Chaluim Chille, Ellary

    Thathar ag ràdh mun làrach shàmhchair seo air bruaichean Loch Port a’ Chaolais – ann an traidiseanan mòran nas fhaide an dèidh làimh – gur ann an seo a stad Calum Cille airson beagan làithean air a shlighe gu tuath bho Èirinn ann an 563. Bha e airson coinneachadh ris...

  • 6.7 An Ceann a Deas

    A rèir cuid de sgeulachdan b’ ann sa Cheann a Deas a thàinig Calum Cille air tìr ann an Alba. Dh’fhàg e Doire air costa a tuath Èirinn ann an 563 agus 12 chompanach còmhla ris. Thathar ag ràdh gun tàinig e air tìr ann an seo mus deach e...


FnaG
BnaG
Nhún na nGall
Derry City
Oideas Gael
Museum Nan Eilean
Comunn Eachdraidh Nis
Argyll Bute
colmcille
colmcille 1500

Bòrd na Gàidhlig

Great Glen House
Leachkin Road
Inverness
Scotland, IV3 8NW

(+44) 01463 225454
colmcille@gaidhlig.scot

Colmcille

Foras na Gaeilge, 2-6 Queen Street
Belfast
Northern Ireland
BT1 6ED

(+44) 028 9089 0970
colmcille@forasnagaeilge.ie

Colmcille

Foras na Gaeilge, An Chrannóg
Na Doirí Beaga
Gaoth Dobhair
Donegal, Ireland. F92 EYT3

(+353) 074 9560113
colmcille@forasnagaeilge.ie